Asteroidler Dünya’yı teğet geçiyor ve yollarına devam ediyor. Peki bu asteroidlerden bir tanesi direkt Dünya’ya doğru gelseydi biz neler yapabilirdik?

Bugüne kadar filmlerde, kitaplarda ve birçok yerde asteroidlere birer füze atılması ve onların yok edilmesine dair şeyler gördük. Bugünse tüm bu teoriler bir kenara atıldı ve bilim insanlarından bir asteroidin Dünya’ya çarpma riski bulundurması durumunda olası önlemler için öneriler geldi.

MIT’deki bilim insanlarından üç adımlı plan:

Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’nden bilim insanları, Dünya’yı ve insanları yok edecek potansiyele sahip bir asteroid çarpması riskine karşı üç farklı strateji sundular. Günümüzde ‘tek şans’ olarak betimlenen füze atma teorisi, bilim insanlarının paylaştığı 3 adım sayesinde bir nevi çürütüldü.

MIT’den bilim insanlarının bir asteroidin Dünya’ya çarpmasını engellemeye yönelik önerdikleri üç unsur şu şekilde:

Asteroidin şeklini, kütle dağılımını, yüzey özelliklerini ve materyallerini karakterize etmek için bir adet uzaktan algılama uydusu
Asteroidin yörüngesini tespit edebilmek için bir adet sensör
Asteroidi yörüngesinden çıkararak uzaya gönderecek bir adet çarpma cihazı

3 adımlı plan:

Bilim insanlarına göre ya hep ya hiç görevlerinden ziyade ideal bir ‘asteroidi yörüngeden çıkarma operasyonu’ üç adımlık bir iş olmalı. MIT’de profesör olan Olivier De Weck, Inverse’e yaptığı açıklamada bu konuda “Yeterli zamanınınız varsa ve yüksek başarı oranı istiyorsanız yapacağınız şey üç görev icra etmektir” ifadelerini kullandı.

Görev 1: ‘Karakterize etmek’

Bahsettiğimiz üzere bir asteroidi yörüngeden çıkarmak için üç adımlı planın ilk adımı asteroidi karakterize etmek. Uzaktan algılama uydusu, görevini yerine getirerek asteroid hakkında istenilen bilgileri topladığında ikinci görev başlayacak.

Görev 2: ‘Yörünge’

Asteroidi yörüngesinden çıkarmak için elbette önce yörüngesini öğrenmemiz gerekiyor. Bilim insanlarına göre asteroidin yörüngesini ona ufak bir darbe yapacak bir görevle öğrenebiliriz. Bu görevde kullanılan güç, asteroidi yörüngesinden çıkaracak kadar güçlü olmamalı.

Görev 3: ‘Vuruş’

Birinci ve ikinci görevler yerine getirildiğinde üçüncü görev bir savunma görevi niteliğinde olacak. Vurucu, asteroidin içinden geçip gitmeyecek ancak ona sağlam bir darbe indirerek yörüngesinden çıkaracak bir güce sahip olacak..

Kaynak-Webtekno

Bu post BİLİM İNSANLARININ TEHLİKELİ ASTEROİT’LERİ DÜNYA’DAN UZAKLAŞTIRACAK PLANI.. Aşağıdaki Sitede Yayınlanmıştır. Kuzey Ege Haber. Yazının Kaynağı Bu Sitedir.

Araştırmacılar, Güneş’in yörüngesinin serbest dolaşan “ilkel bir kara delik” tarafından yakalanmış olabileceğini söylediler. Dolayısıyla bu ve hatta belki birkaç farklı kara delik daha Güneş sistemimizde yer alıyor olabilir.

Jakub Scholtz ve James Unwin, çalışmalarında “Boşta salınan bir gezegenin yakalanması, Dokuzuncu Gezegen’in kökeni konusunda önemli bir açıklama. Biz de ilkel bir kara deliği yakalama olasılığını gösterdik” ifadelerini kullandılar. Araştırmacıların kara delik teorisi, oldukça tartışmalı olsa da test edilmesi mümkün.

Kara delikler, “imha sinyalleri” kaçıran karanlık madde halesiyle çevrelenmiştir ve araştırmanın yazarlarının teorisine göre bu sinyallerden herhangi biri tespit edilebilirse Dokuzuncu Gezegen’in aslında bir kara delik olduğu ortaya çıkar.

Dokuzuncu Gezegen’in gizemi:

Bir gök cismi; 2014 yılında, boyutu ve Güneş’e olan uzaklığı sebebiyle “Extreme Trans-Neptunian Object” olarak sınıflandırıldı. 2015 BP519 olarak adlandırılan bu kitle, eşsiz ve alışılmadık yörüngesi sebebiyle dikkatleri çekmeye başladı. 2015 BP519, Güneş sistemindeki nesneleri ve gezegenleri neredeyse dikey olarak geçiyordu.

Bu yörünge, uzaktaki Dokuzuncu Gezegen’in yerçekimi sebebiyle oluşmuş olabilirdi. Bunun için Dünya’nın boyutunun 4 katı, yoğunluğunun ise 10 katı büyüklüğünde olması gerekiyordu.

2015 BP519’u takip eden araştırmacılar, ilk başta normal bir yörüngeyle başladığından daha sonra Dokuzuncu Gezegen tarafından hizadan çıkarıldığından şüphelendi. Tabii bu Güneş sistemimizin sınırında dokuzuncu bir gezegen olduğu anlamına gelmiyor..

Kaynak-Webtekno

Bu post DOKUZUNCU GEZEGEN ASLINDA BİR KARA DELİK Mİ? Aşağıdaki Sitede Yayınlanmıştır. Kuzey Ege Haber. Yazının Kaynağı Bu Sitedir.

Gök bilimciler, hâlâ Gault’un kuyruklu yıldız benzeri aktivitesinin nedenini düşünmeye devam ederken MIT’den bir ekip, şimdi asteroidin renk değiştirmekte olduğunu, kızılötesine yakın spektrumda kırmızıdan maviye geçiş yaptığını bildirdi. Bilim insanları, ilk kez gerçek zamanlı olarak renk değiştiren bir asteroit gözlemlediler.

MIT’nin Dünya, Atmosfer ve Gezegen Bilimleri Bölümü’nden (EAPS) araştırmacı Michael Marsset, “Asteroidin kırmızımsı tozunu uzaya kaybettiğine tanık olduğumuzu düşünüyoruz ve asteroidin altında yatan taze mavi katmanları görüyoruz” açıklamasında bulundu.

Marsset ve meslektaşları, aynı zamanda asteroidin kayalık olduğunu ve kuyruklu yıldız gibi göründüğünden ötürü tamamen farklı bir mekanizmadan oluştuğunu kanıtladı. Marsset, “Bildiğim kadarıyla kuyruklu yıldız gibi toz yayan kayalık bir cisim görüyoruz. Muhtemelen toz emisyonundan sorumlu bazı mekanizmaların, kuyruklu yıldızlardan ve diğer aktif asteroitlerinden farklı olduğu anlamına gelir” diyor.

Ocak ayında, NASA’nın Hubble Uzay Teleskobu da dâhil olmak üzere çeşitli gözlemevlerinden çekilen görüntüler, asteroidi takip eden iki dar kuyruklu yıldız kuyruğunu yakaladı. Gök bilimciler, daha uzun kuyruğun yarım milyon mil uzağa uzandığını, kısa kuyruğun ise uzun kuyruğun yaklaşık dörtte biri kadar sürdüğünü tahmin ediyor.

Sonuçlara göre kuyrukların, asteroit tarafından aktif olarak dışarı fırlatılan milyonlarca kilogram tozdan oluşması gerekiyor ama nasıl? Bu soru, Gault’a olan ilgiyi yeniden doğurmuş ve o zamandan beri yapılan çalışmalar, asteroit tarafından benzer etkinliklerin geçmişini ortaya çıkarmıştı.

Marsset ve meslektaşları, Mart ayında Gault’un faaliyetlerine cevaplar aramaya katıldı ve NASA’nın Hawaii’deki Mauna Kea’daki Kızılötesi Teleskop Tesisi’nde (IRTF) gözlem yaptılar. İki gece boyunca asteroit gözlemlediler ve asteroidin gelen ışığını çeşitli frekanslara veya renklere bölmek için yüksek hassasiyetli bir spektrografi kullandılar. Göreceli yoğunlukları bilim insanlarına bir nesnenin bileşimi hakkında fikir verebilirdi.

Ekip, asteroit yüzeyinin diğer asteroitlerin çoğuna benzer şekilde esas olarak silikat, kuru, kayalık bir malzemeden oluştuğunu ve daha da önemlisi çoğu kuyruklu yıldız gibi olmadığını belirledi. Kuyruklu yıldızlar, tipik olarak Güneş sisteminin en soğuk kenarlarından gelir.

Güneş’e yaklaştıklarında herhangi bir yüzey buzu, kuyruklu yıldızın karakteristik kuyruğunu yaratarak anında süblime olur veya buharlaşır. Marsset’in ekibi, 6478 Gault’un kuru, kayalık bir cisim olduğunu tespit ettiğinden bu, muhtemelen başka bir aktif mekanizma tarafından toz kuyrukları ürettiği anlamına geliyor.

Ekip, asteroit gözlemlerken kayanın rengi kırmızıdan maviye döndüğünü keşfettiler. Ortak araştırmacılardan olan DeMeo, “Böylesine kısa bir süre boyunca böyle dramatik bir değişim görmedik” diyor. Bilim insanları, asteroidin yüzey tozunu görme ihtimalinin yüksek olduğunu, milyonlarca yıldır Güneş’e maruz kaldıklarında kırmızıya döndüğünü, uzaya fırlatıldığını, altta kızılötesi dalga boylarında mavi görünen daha taze bir yüzey ortaya çıkardıklarını söylüyorlar.

6478 Gault’u inceleyen ekip ve diğer gruplar, renk değişiminin nedeninin ve asteroidin kuyruklu yıldız benzeri aktivitesinin aynı mekanizmaya bağlı olduğuna inanıyor: hızlı bir dönüş. Asteroit, yüzeyindeki toz tabakalarını merkezkaç kuvveti ile kırmak için yeterince hızlı dönüyor olabilir.

Marsset, “Asteroitlerin yaklaşık %10’u çok hızlı dönüyor, bu da iki ile üç saatlik bir rotasyon süresi anlamına geliyor ve bunun büyük olasılıkla Güneş’in onları sarması nedeniyle olduğunu düşünüyoruz” açıklamasında bulundu.

Bu dönen asteroit, Güneş radyasyonu veya fotonların yakındaki cisimler üzerindeki etkisine karşılık gelen YORP etkisi (veya onu keşfeden bilim insanlarının adını taşıyan Yarkovsky-O “Keefe-Radzievskii-Paddack etkisi) olarak bilinir. Asteroitler, bu radyasyonun çoğunu tekrar uzaya yansıtırken bu fotonların bir kısmı absorbe edilir, daha sonra ısı ve aynı zamanda momentum olarak yeniden emilir.

Bu, milyonlarca yıl boyunca asteroidin dönmesine neden olabilecek küçük bir kuvvet oluşturur. Gökbilimciler, YORP etkisinin geçmişte birtakım asteroit üzerindeki etkisini gözlemlemişlerdir. Benzer bir etkinin 6478 Gault’ta etkili olduğunu onaylamak için araştırmacılar çalışmalarını sürdürüyorlar..

Kaynak-Webtekno

Bu post İLK KEZ “RENK DEĞİŞTİREN” BİR ASTEROİT KEŞFEDİLDİ! Aşağıdaki Sitede Yayınlanmıştır. Kuzey Ege Haber. Yazının Kaynağı Bu Sitedir.

NASA’nın başındaki isim olan Jim Bridenstine’e göre Plüton, yeniden gezegen olarak sınıflandırılmalı. FIRST adlı robot etkinliğinde konuşan Bridenstine, kendi bakış açısına göre Plüton’u hala gezegen olarak gördüğünü söyledi. Hatta bir adım ileri giden Bridenstine, isteyenlerin “NASA yönetimi Plüton’u yeniden gezegen olarak isimlendirdi” diyebileceğini de söyledi.

Plüton, 1930’da keşfedildiğinden itibaren gezegen olarak kabul görmüş ancak biraz garip bir yapısı olduğu da belirtilmişti. Gezegenin yörüngesi normalden çok daha farklı olduğu için uzun süre tartışma konusu olmuştu.

Zamanla Kuiper kuşağındaki cisimleri fark etmeye başlayan araştırmacılar, 2005 yılında Plüton’dan daha büyük olan Eris adlı cismi buldular. Bu noktada Eris’i ve diğer potansiyel yapıları gezegen kabul etmek istemeyen araştırmacılar onun yerine Plüton’un aslında gezegen olmadığına karar verdi.

Son olarak da yeniden belirlenen gezegen kıstaslarına göre, yörüngesini başka gezegenlerden temizleme kıstasına uymayan Plüton, cüce gezegen konumuna düşürüldü. Zira Plüton ile Neptün’ün yörüngeleri kesişiyor..

Kaynak-Webtekno

Bu post NASA’YA GÖRE PLÜTON HALA GEZEGEN.. Aşağıdaki Sitede Yayınlanmıştır. Kuzey Ege Haber. Yazının Kaynağı Bu Sitedir.

Daha önce de bahsettiğimiz üzere Apophis adlı bir göktaşı, gezegenimizin yakınlarından geçecek. İsmini Antik Mısır’ın kaos tanrısından alan göktaşı, uydularımızdan daha yakın mesafeden geçecek.

Elon Musk, konuyla ilgili attığı tweette “Harika isim! Bu göktaşı için endişelenmedim ama eninde sonunda büyük bir kaya Dünya’ya çarpacak ve şu anda buna karşı hiçbir savunmamız yok.” diye yazdı.

Apophis özelinde bakıldığı zaman bu 350 metre genişlikteki devasa taş parçası, gezegenimizin yakınlarından geçen en nadir gök taşlarından biri olarak göze çarpıyor. Genelde bu kadar büyük cisimler çok daha uzak yörüngelerden geçip gidiyorlar.

Apophis, zarar verme potansiyeline sahip olan 2000 bilinen gök cisminden bir tanesi arasına alınmış olsa da gezegene çarpma ihtimali 100 binde 1 olarak hesaplanıyor..

Kaynak-Webtekno

Bu post “ÖNÜNDE-SONUNDA DÜNYA’YA DEV BİR KAYA ÇARPACAK..” Aşağıdaki Sitede Yayınlanmıştır. Kuzey Ege Haber. Yazının Kaynağı Bu Sitedir.

Ancak tabii ki asteroitler de büyük bir tehlike. Bir asteroidin dünyaya çarpması tsunamiler, şok dalgalarını ve aşırı yüksek hızlarda esen rüzgarları tetikleyebilir. Bu yüzden, zamanını böyle bir senaryoya hazırlanmaya harcayan bilim adamları mevcut.

Günümüze kadar gözlemlenen hiçbir asteroit yaşamlarımızda büyük çapta bir yıkıma neden olma şansına sahip değil. Potansiyel tehlikeli asteroitleri ise yalnızca her gün okuduğumuz haber başlıklarında görme şansına sahibiz. Ancak NASA, FEMA ve diğer uzay ajansları kötü bir senaryoya karşı hazır olmak için el ele verdi. Bir asteroit çarpmasını simüle edecekler.

New Mexico Üniversitesi’ndeki Dünya ve gezegen bilimleri profesörü Mark Boslough durumu kendi açısından şöyle özetliyor:

“Sonuçlar muazzam büyüklükte olabilir… Potansiyel şehir katilleri, bütün bir kıtayı yok edebilecek, hatta medeniyetin çökmesine neden olabilecek etkiler hakkında konuşuyoruz. Ancak olasılık son derece düşük. Klasik düşük olasılık, ölümcül sonuç senaryosu. Bu konuda endişelenmek için fazla zaman harcamıyorum. ”

Peki Bu Asteroitler Nereden Geliyorlar?

Güneş sistemimiz, Güneş’i çevreleyen, disk şeklinde irili ufaklı birçok maddeden meydana geldi. Bunların büyük çoğunluğu birbiriyle bütünleşerek gezegenleri oluşturdu. Ancak hepsi aynı kadere sahip olmadı. Örneğin Mars ve Jüpiter arasındaki bölge. Jüpiter’in yüksek yer çekimi bölgede gezegen oluşumunu engelledi. Böylece birçok ufak kaya parçaları birbirine çarptı ve asteroitleri oluşturdu.

Bazen Jüpiter’in yerçekimi kuvveti, bu nesnelerin yörüngelerini sapmaya uğratarak Dünya’ya yakınlaştırabilir. Buzlu kuyruklu yıldızlar gibi diğer nesneler zamanla eliptik yörüngelerinde Dünya’ya yaklaşacaklar. Bu kuyruklu yıldızlar ve asteroitler bir araya gelerek “Dünyaya Yakın Nesneler” grubunu oluşturuyor. Yazıda İngilizce kısaltması olan “NEO” kullanılacak.

NEO’lar, Güneş’in 1,3 astronomik biriminin içindeki herhangi bir objelerdir. Bir astronomik birim (AU) 93 milyon mil (149.597.871 km), yani Güneş ve Dünya arasındaki mesafeye denk gelmektedir.

Bilim adamları, potansiyel olarak tehlikeli asteroitler adı verilen ve endişelenmemiz gereken NEO’ların bir listesini hazırladılar. Bunlar, Dünya’nın yörüngesinden geçen ve yaklaşık bir futbol stadyumu boyutlarında, Dünya ve Ay arasındaki mesafenin yirmi katı uzağımızda bulunan objeler. Boslough, bu büyüklükteki bir şeyin Dünya’ya çarpması durumunda bölgesel felakete neden olacağını belirtti.

Bilim Adamları Ne Zamandır Asteroit Etkileri Konusunda Endişeli?
Cevabımız 1694 yılı kadar eskiye dayanıyor. Gökbilimci Edmond Halley (Halley’in kuyruklu yıldızının ismini aldığı kişi) kuyruklu yıldızların Dünya’ya çarpabileceğini öne sürdü. 18. ve 19. yüzyılları boyunca diğer gökbilimcileri de kuyruklu yıldızların Dünya’ya çarpacağını düşündü.

Ancak bilim adamlarının gözlemleyebildiği çok az kuyruklu yıldız vardı. Daha sonra, 1908’de Tunguska’da yaşanan bir olay Rusya’da bir ormanı dümdüz etti. 1930’larda bilim adamları Dünya’nın yakınından geçen Hermes gibi birçok büyük asteroit gözlemlemeye başladı.

1980 yılında, baba-oğul Luis ve Walter Alvarez, nadir bir element olan iridyumu 65 milyon yıllık bir kaya tabakası içinde keşfettiler. Bu konudaki hipotezleri, elementin büyük bir asteroid tarafından getirilmiş olmasıydı.

Fakat belki de modern asteroid çarpması tarihinin en önemli olayı Dünya’da gerçekleşmedi. 1993 yılında, bilim adamları Carolyn ve Eugene M. Shoemaker ve David Levy, Jüpiter’in etrafında dönen bir kuyruklu yıldız keşfetti. Araştırmacıların kuyruklu yıldıza olan ilgileri, kuyruklu yıldızın Jüpiter’e çarpma olasılığını görmeleri ile beraber inanılmaz arttı. Temmuz 1994’te de kuyruklu yıldız Jüpiter’e çarparak aylarca görülebilen siyah lekeler oluşturdu.

Şu an Ne Durumdayız?
Gezegen çapında savunma, milyonlarca, milyarlarca hatta trilyonlarca dolarlık bir bütçeyle uluslararası bir uğraştır. NASA’nın Gezegen Savunma Koordinasyon Ofisi, asteroitleri gözlemleme, medya ve halkı olası tehlikelere karşı uyarmakla yükümlü durumda.

Ayrıca, etkileri önlemek için araştırma teknikleri geliştiriyorlar ve potansiyel bir çarpmaya nasıl karşılık verecekleri konusunda hükümet ve FEMA gibi kurumlarla koordine haldeler. Avrupa Uzay Ajansı, Japon Uzay Araştırma Ajansı, Roscosmos ve dünyadaki diğer uzay ajansları, NEO’ların izlenmesi ve araştırılması konusunda çeşitli çalışmalar ve projeler yürütmektedir.

Peki, şu anda olası tehditler nasıl gözlemleniyor? Bilim adamları Arizona Üniversitesi’nin “Catalina Sky Survey” projesi, Hawaii’deki Pan-STARRS projesi gibi projelerle uğraşırken NASA, uzayı gözlemleyen ve NEO’ları sınıflandıran teleskoplarla sürekli gözlem yapıyor.

Endişelenip endişelenmemeniz gerektiğine gelince, şu an için endişe verecek herhangi bir gözlem yapılmadı. 188 yıl boyunca hiçbir asteroitin çarpmayacağı düşünülüyor. Ancak keşfedilmemiş asteroitlerin akıbeti bilinmiyor. Dolayısıyla bir çarpma söz konusu olursa, öznesi keşfetmediğimiz bir asteroit olacak.

Günümüzde tabii ki NEO limitinin (140 metre ya da bir futbol sahası büyüklüğünde) altında olan boyutlara sahip asteroitler gezegenimize çarpabiliyor. Bu asteroitler de küçük çapta zarara yol açabiliyor. Ancak büyük boyutlardaki asteroitler tespit edilseler bile şu an zararı en aza indirmek için önlem almak dışında elimizden gelen hiçbir şey yok..

Bu post DÜNYA ASTEROİT’LERDEN NASIL KORUNUYOR? Aşağıdaki Sitede Yayınlanmıştır. Kuzey Ege Haber. Yazının Kaynağı Bu Sitedir.

Geçtiğimiz günlerde NASA’nın Hubble Uzay Teleskobu’nu kullanan gökbilimciler, bir kara deliğin içinde disk benzeri bir yapıyı keşfettiler. Kara deliğin içerisinde yaşanan bu olayı özel kılan kısım ise astronomik teorilere göre böyle bir diskin orada olmaması gerektiği.

Davetsiz olarak kara deliğini içerisine giren bu diskin ışık hızının %10’undan daha hızlı bir şekilde (3.000.000 m/s) kara delikte döndüğü, Hubble Uzay Teleskobu sayesinde ölçüldü. Gezegenimizden 130 ışık yılı uzakta gerçekleşen bu olay, bilim dünyasının gündemine oturdu.

NGC 3147 isimli galaksideki kara delik gibi kütle çekimi ile içlerine yeteri kadar materyal alamayan kara delikler, açlık çeken kara delikler olarak tanımlanıyor. Yapılan araştırma doğrultusunda bahsi geçen kara delikteki diskin aktif galaksilerde bulunan büyük diskleri küçük bir boyutta taklit ettiği düşünülüyor.

Çalışmanın ilk yazarı olan İtalya’daki Roma Tre Üniversitesi’nden Stefano Bianchi: “Yaşananlar fazlasıyla merak uyandırıcı. Disk, kara deliğe çok yakın. O kadar çok yakın ki sürat ve yer çekiminin yoğunluğu, fotonları nasıl gördüğümüzü dâhi etkiliyor” dedi..

Bu post HUBBLE, GİZEMLİ BİR KARA DELİK KEŞFETTİ! Aşağıdaki Sitede Yayınlanmıştır. Kuzey Ege Haber. Yazının Kaynağı Bu Sitedir.

Fotoğraf, 13 Haziran’da, OSIRIS-REx aracı Bennu’nun yörüngesine ikinci kez girdikten hemen sonra çekildi. Uzay aracı, Bennu’nun haritasını çıkartmaya devam ediyor.

Geçtiğimiz hafta görev ekibi, uzay aracını asteroide daha da yaklaştırdı. OSIRIS-REx şu anda asteroidin yaklaşık 650 metre uzağında, yörüngede bulunuyor. Bu mesafe ayrıca OSIRIS-REx’in bir uzay aracının en yakın yörünge mesafesi rekorunu kırdığı anlamına da geliyor.

OSIRIS-REx, Ağustos ayının ikinci haftasına kadar yörüngede kalacak ve gelecek sene hangi alanların örnek olarak almak için uygun olduğuna karar erecek. Asteroidin yüzeyi fazlasıyla kayalık olduğu için görev oldukça zor olacak.

Araştırma ekibi, araştırmanın daha kolay gerçekleşmesi için alınan numunenin taşlardan ve kalıntılardan arınmış olmasını istiyor. Şu an için böyle bir numune almak fazlasıyla zor gibi görünse de bilim insanlarının 2020 yılına kadar yeterli bilgiyle görevin istenilen şekilde tamamlanmasını bekleniyor..

Kaynak-Webtekno

Bu post BUGÜNE KADAR BİR ASTEROİDİN EN YAKINDAN ÇEKİLEN FOTOĞRAFLARI.. Aşağıdaki Sitede Yayınlanmıştır. Kuzey Ege Haber. Yazının Kaynağı Bu Sitedir.