Jean de THEVENOT: (1633-1667)
Zengin bir aileden gelen, merakı nedeniyle hayatını seyahate adamış doğu gezginidir. 1655-1656 yıllarında İstanbul, Bursa, İzmir’i kapsayan Osmanlı gezisinde; günlük yaşam hakkında ayrıntılı, tarafsız gözlemler sunmuştur. Kitapları ölümünden sonra basılmıştır.
Thevenot’un anlatımı; bir masal kitabından ziyade “durum tesbiti” gibidir. Efsaneleri anlatırken, o efsanelerin arkasındaki toplumsal yapıyı ve cehaleti ya da hayranlığı analiz etmiştir.
Eserin adı: ” Relation d’un voyage fait au Levant” ( Doğuya yapılan bir seyahatin öyküsü) 3 Ana bölüm cilt halinde basılmıştır.
1. Bölüm: Türkiye (Levant). Yıl 1664,
300 sayfa.
2. Bölüm: İran (Persia).Yıl 1674,
200 sayfa.
3. Bölüm: Hindistan (East- mo).
Yıl 1684 ,120 sayfa.
Toplu ingilizce baskısı yaklaşık 650 büyükboy sayfadan oluşturulmuştur.Thevenot’un seyahatnamesinde Bergama ve Aliağa, bu gün bildiğimiz modern kimliklerinden farklı; daha çok
“antik kalıntılar” ve ” küçük yerleşimler” odağında karşımıza çıkmakta.
• Bergama: ” Yıkıntıların arasındaki ihtişam” seyyah buraya ulaştığında eski görkemini kaybetmiş, antik mirasıyla hala büyüleyici bir yer olarak tanımlar. Harabeler ve tapınaklar, dönemin pek çok Avrupa’lı seyyahı gibi onu da çok etkilemiştir. ” Kızıl Avlu” olarak bilinen yapıyı ve Akropol çevresindeki kalıntıları inceler. Yapıların mimari detayları ve kullanılan taşların kalitesine, görkemine vurgu yapar.
Sosyal durum: Bergama o dönemde bir sancak merkezidir. Yazar burayı, bir şehirden ziyade, antik kalıntıların içine ve etrafına yayılmış, tarımla uğraşan bir kasaba olarak değerlendirir.
Yeraltı tünelleri: Bölgedeki yeraltı yapılarından ve su yollarından bahsederken, bu yapıların antik dönem mühendislik harikaları olduğunu belirtir.
Aliağa çevresi:
” Issız kıyılar ve iskeleler”
•Bu günkü anlamda bir ” Aliağa” şehri yoktu. Bölgede küçük iskeleler, çiftlikler ve antik liman kalıntıları ( Gryneion- Myrina) vardı.
Bu bölge, İzmir gidiş yolu üzerindeki, geçiş güzergahıdır. Aliağa yakınlarındaki kıyıların, gemilerin fırtınalardan kaçmak için sığınacağı güvenli koylar barındırdığını not eder.
Güvenlik: Aliağa ve çevresinde ki kıyı şeridi için korsan tehdidini anlatır. Issız koylar, korsanlar için mükemmel saklanma olanakları sunduğundan, sahil şeridinde yerleşimin az olduğunu belirtir.
• Doğa ve avcılık: Bölgenin sulak alanlarının (Aliağa kuş cenneti ) av hayvanları ve kuşlar açısından zenginliğini kitabında belirtmiştir.
Thevenot’un özet gözlemi: Bergama, geçmişin bilim ve sanat merkezi; 1655 yılında kaliteli pamuk üretim merkezidir. Aliağa ve çevresi ise, İzmir Limanına bağlanan tehlikeli, bereketli bir sahil yoludur.
Thevenot, genel anlamda; seyahat ederken ” haydutların” yoğunluğundan sık sık şikayet eder. Kervanların sadece kalabalık olduğunda güvenli olduğunu, bu yüzden günlerce bir sonraki kervanın kalkmasını beklediğini anlatır.
Kervansaray yaşamı: Hanlarda konaklarken, mekanların fiziksel yapısından ziyade işleyişine odaklanır. Hayvanların ve insanların aynı avlu çevresinde nasıl dinlendiğini ” “kervancıbaşı”nın, otoritesini, katı disiplinini anlatır.
Antik efsaneler: Bilim insanı titizliği ile hareket etse de, yerel halktan duyduğu efsaneleri ve antik döneme dair “uydurma” anlatıları kaydetmiştir. Bergama harabelerini gezerken, bölgedeki devasa taşların ve yeraltı geçitlerinin yerel halk tarafından “devler” veya “sihirli güçler” ce inşa edildiğini dair anlatıları aktarmıştır.
Şifalı sular ve Galenos: Bergama çevresindeki termal kaynaklar için, antik tıp bilgini Galen’e doğrudan atıf yapmasada bu suların kutsallığı ve tedavi edici gücü üzerine anlatılanları “eskilerin bilgeliği” olarak niteler.
* Aliağa-Myrina, hattında “kayıp şehir” anlatıları: Aliağa çevresindeki (Myrina ve Kyme) batık ve toprak altındaki şehirler hakkında, o dönemde çok derin arkeolojik bilgi olmasa da, bu kıyıların ” vaktiyle çok büyük krallıklara ev sahipliği yaptığını” yazar. Özellikle, kıyılardaki sütun başlıklarının ve mermer parçalarının denizin içinde bile görülebildiğini gözlemlemiştir…
