Dünya yuvarlağa çok yakın bir şekle sahip. Ancak haritalarımız dünyayı düz bir yüzey üzerine sıkıştırmaya çalışır. Bunu yapabilmek için yüzyıllar içinde farklı birçok haritalama teknikleri geliştirildi ve Dünya haritalarını oluşturmak için çeşitli yöntemler kullanıldı. Bu haritalarda ülkelerin, kıtaların büyüklükleri değişti. Ama bir şey sabit kaldı: Kuzey Kutbu her zaman yukarıda! Uzayda alt-üst kavramı yoksa neden Dünya haritaları hala bu şekilde tasarlanıyor?

Dünya haritalarında ve kürelerinde her zaman alt ve üstün aynı şekilde olmasının temel amacı, insanların yönlerini belirlemesine yardımcı olacak bazı referans noktaları belirlemektir.

Pusula iğnelerinin her zaman hizalandığı yön olan ve Manyetik Kuzey olarak adlandırılan bölgenin bulunduğu yön kuzey olarak adlandırılır. Özellikle bu bölgenin referans noktası olarak seçilmesinin bir sebebi bu manyetik alan, diğeri ise yine yön belirlememizi kolaylaştıran Kutup Yıldızı’nın bu yönde yer almasıdır.

Madem Dünya’nın sabit bir altı veya üstü yok, o zaman Manyetik Kuzey nedir ve pusulalar nasıl olur da her zaman bu yönü gösterir?

Manyetik Kuzey ile Dünya’nın üst kısmında yer alan Kuzey Kutbu aynı şeyler değildir. Manyetik Kuzey, Dünya’nın bir parçası olan manyetik bir alana verilen isim. Dünya bir mıknatıs gibidir ve her zaman bir yöne doğru manyetik bir çekim alanı oluşur.

Dünya’nın içinde büyük bir demir ve nikel gibi metallerden oluşan sıcak ve erimiş bir kısım bulunur ve bu erimiş kısmın içinde dönerek hareket eden sıvı bir madde vardır, bu kısmın adına “dış çekirdek” diyoruz. Bu dış çekirdek, Dünya’nın manyetik alanını oluşturur. Bu dönen sıvı madde, sanki bir devasa çember gibi büyük manyetik alanlar yaratır. Bu manyetik alanları da Dünya’nın etrafını saran bir kabarcık olarak düşünebilirsiniz. İşte bu kabarcığın bir kısmına manyetik kuzey diyoruz.

Peki neden böyle bir manyetik alan oluşuyor? Aslında bunun tam olarak nedeni bilinmiyor, ama bilim insanları bunu Dünya’nın içindeki dönen sıvı maddenin etkileşimiyle ilişkilendiriyor. Bu dönen sıvı madde, elektrik yüklü parçacıklar içerdiği için parçacıkların hareketi manyetik alanı oluşturabilir.

Dolayısıyla Dünya haritalarında gösterilen yönler Manyetik Kuzey’e göre belirlenir.

Manyetik Kuzey’in bulunduğu dış çekirdek hareketli bir yapı olduğundan Manyetik Kuzey her zaman %100 aynı yerde değildir ve hafif yer değiştirir. Pusulalarımızda da bu nedenle küçük sapmalar oluşabilir.

Haritalarda bugün bildiğimiz Kuzey Yarım Küre’nin üstte, Güney Yarım Küre’nin altta olmasının sebeplerinden biri ise bu haritaların bu kürede yaşayan insanlar tarafından bulunmuş olması ve Dünya’yı da çoğunlukla bu ülkelerin çizdiği ve kavramsallaştırdığı çerçeveden ve onların ürettiği terimlerle yorumluyor olmamızdır.

İlk bakışta gözümüze kolayca çarpan alanlarda kolaylıkla Avrupa ve Kuzey Amerika kıtalarını görürüz. Ancak gerçekte bu bölgeler Güney Yarım Küre’deki bir ülkeye göre Dünya’nın daha merkezinde değildir. Ya da Güney Yarım Küre ülkeleri, bir gezegen olarak Dünya’nın fiziksel gerçekliği için aşağıda ya da daha önemsiz de değillerdir.

Unutmamak gerekir ki haritalar yönleri göstermek için yalnızca birer araçtır. Buradaki alt ve üst kavramlarının gerçekte bir karşılığı yoktur.

Dünya’nın herhangi bir yerinde ayakta durduğunuzda Dünya’nın altında veya üstünde olmazsınız.

Mesela Türkiye’nin bu şekilde durmasıyla alıştığımız hali arasında “uzay için” hiçbir fark yok.

Dolayısıyla yön gösterme amacıyla kullandığımız yön adları, koordinatlar ve birçok sembol ve işaret, coğrafi bir gerçeklikten ziyade insanların anlaması ve kullanabilmesi için standartlaştırmayı sağlayan araçlardır…

Kaynaklar: Popular Mechanics, GIS Geography

Bu post Madem Uzayda Alt ve Üst Kavramları Yok, O Zaman Dünya’nın Yönleri Neye Göre Belirlendi?… Aşağıdaki Sitede Yayınlanmıştır. Kuzey Ege Haber. Yazının Kaynağı Bu Sitedir.

Evet, Dünyamız bir kabuğa sahip. Çünkü bu kabuğun altında şu an için bildiğimiz üç katman daha var. Kabuktan binlerce kilometre aşağıda bulunan bu katmanların her bir hareketi hem gezegenimizi hem de bizi etkiliyor. Soğan gibi kat kat olmasa bile yine de Dünyamızın katmanları bir hayli ilginç yapıdalar. Gelin Dünya’yı oluşturan katmanlar nelerdir, özellikleri nedir biraz daha yakından inceleyelim.

Dünya’nın katmanları:
Kabuk
Manto
İç çekirdek
Dış çekirdek
Gördüğümüz her şeyin olduğu katman: Kabuk:

Şu an üstünde durduğumuz, günlük telaşlarımızla boğuştuğumuz katman Dünyamızın dış kabuğudur ve bu gezegenin en ince katmanıdır. Kalınlığı yer yer 5 ile 70 kilometre arasında değişir ama ortalama 40 kilometredir. Derinliğin bu kadar yüksek olduğuna bakmayın. Gezegen bazında düşünürsek bir elmanın kabuğundan daha incedir.

Dünya’nın kabuğu karasal ve okyanusal olarak ikiye ayrılıyor. Okyanus kabuğu; adından da anlaşılacağı üzere okyanusların altındadır, daha serttir, daha derindir ve bazalt gibi yoğun kayalardan oluşur. Kıtasal kabuk çok daha kalındır ve granit tipi kayalarla bir takım çözeltilerden oluşur.

Kabuk sert bir hareketsizlik içinde değildir, tektonik plakalara ayrılmıştır. Bu tektonik plakalar yakınsal, ıraksal ve dönüştürücü olarak üç ana gruba ayrılır. Bu tektonik plakaların hareketsiz şekilde olmadığı, manto adı verilen bir alt katman üzerinde bir nevi yüzdükleri biliniyor.

Dünya’nın en kalın tabakası: Manto:

Kabuğun hemen altında, yaklaşık 2890 kilometre kalınlığında manto katmanı yer alır. Manto, Dünya’nın en kalın tabakasıdır ve gezegen hacminin yüzde 84’ünü oluşturur. Manto da sismolojik özelliklerine göre temel bir sınıflandırmaya tabi tutulmuştur.

Üst manto kabuktan 670 kilometre kadar aşağı uzanır ve peridotit adı verilen bir kayadan oluşur. Alt manto, üst mantodan hemen sonra başlar. Manto sabit değil, hareketlidir. Yüzeye doğru yükselen sıcak malzeme ve derine inen soğuk malzeme sayesinde burada devamlı bir sirkülasyon vardır. Bu dönüş, kabuktaki tektonik levhaları hareket ettirir.

Tektonik hareketler sonucu kabukta depremler meydana geldiği gibi mantoda da depremler yaşanır. Ancak mantoda plakalar olmadığı için bu depremlerin, hal değiştiren minerallerin hacim değişikliği kaynaklı olduğu düşünülüyor. Sıcak ve soğuk malzemenin etkileşimi sonucu da bu tür depremler meydana gelebilir.

Sıcak ve katı: İç çekirdek:

Aslında iç çekirdek, dış çekirdekten daha derindedir ancak içi anlamadan, dışı anlatmak pek doğru olmaz. İç çekirdeğin yarıçapı yaklaşık 1220 kilometredir ve katı haldedir. İç çekirdeğin sıcaklığı yaklaşık 5400 derece yani epey sıcaktır.

İç çekirdek oldukça yavaş büyür. Çekirdeğin tamamı soğudukça dış çekirdeğin bir kısmı iç çekirdeğe katılır. Çekirdeğin soğuma hızının 1 milyar yılda 100 derece olduğu tahmin ediliyor. Yavaş da olsa bu büyüme, direkt olarak Dünyamızın manyetik alanını etkiliyor. İç çekirdek, doğu – batı hattında simetriktir.

Daha sıcak ve ağdalı: Dış çekirdek:

Dış çekirdeğin yarıçapı yaklaşık 3400 kilometredir ve sıvı haldedir. Dış çekirdek için sıvı demek de pek doğru değil, onun yerine ağdalı diyebiliriz. Bu hali nedeniyle kolayca deforme olur. Sıcaklığı yaklaşık 6000 derecedir. Maruz kaldığı şiddetli konveksiyon akımı nedeniyle çalkalanır ve Dünya’nın manyetik alanını etkiler.

Tüm bunları nereden biliyoruz?

Girişte anlattığımız gibi insanlık olarak derine inmeyi değil, yukarı çıkmayı seviyoruz. Ancak bunun tek nedeni merak değil. Kabuktan bir kat indiğinizde bile sıcaklık korkunç derecelere ulaşıyor. Yani bırakın bir insanın oraya gidip gözlem yapmasını, bu sıcaklığa dayanacak bir makine geliştirmek bile son derece zor.

Peki, bu kadar detaylı bir şekilde anlatabildiğimiz Dünya katmanlarını nereden biliyoruz? Sismik dalgalar sağolsun. Bilim insanları kabuktan gönderebildikleri kadar derine sismik dalgalar gönderiyorlar. Bu dalgalar, her geri dönüşlerinde geçtikleri alanlar hakkında bilgi sağlıyorlar.

Sismik dalgalarla elde edilen bilgiler uzmanların elinde işlendikten sonra güzelce simüle ediliyor ve karşımıza sanki bir elmayı kesip de bakmışız kadar net Dünya bilgisi çıkıyor. Deprem taraması benzeri sistemler de Dünyamızın katmanları hakkında önemli bilgiler sağlıyorlar. Yani görmesek bile çok iyi tanıyoruz.

İçinde yaşadığımız gezegeni biraz daha yakından tanımak isteyenler için Dünya’yı oluşturan katmanlar nelerdir sorusunu yanıtladık ve bu katmanlar hakkında bilmeniz gereken önemli detaylardan bahsettik. Bugün için elimizdeki veriler net olsa da kimbilir belki yarın yeni bir araştırma görürüz ve tüm bildiklerimizin yanlış olduğunu öğreniriz…

Webtekno

Bu post Dünya’yı Oluşturan Katmanlar Nelerdir ve İnsanlık Bunları Nasıl Öğrendi?… Aşağıdaki Sitede Yayınlanmıştır. Kuzey Ege Haber. Yazının Kaynağı Bu Sitedir.

Bilim insanları, jeolojik zamanlar içerisindeki manyetik alanın evrimini kavramak için tortullar, lav akıntıları ve insan yapıtları tarafından kaydedilen manyetik alanları analiz ediyorlar.

Ancak bilim insanları, gerçekleştirdikleri yeni bir araştırmada farklı bir yaklaşım benimsediler. Araştırmacılar, alan oluşum sürecinin bilgisayar simülasyonunu, son dönemlerde yayınlanmış olan son 100 bin yılda Dünya’nın manyetik alanındaki dönüşlerin zaman varyasyonlarının yeniden yapılandırması ile birleştirdi.

Manyetik alanların değişimi düşünülenden daha hızlı..

University of Leeds ve University of California tarafından gerçekleştirilen araştırmaya göre, Dünya’nın manyetik alanının istikametindeki değişiklikler daha önce düşünülenden 10 kat daha hızlı gerçekleşiyor olabilir.

Bilim insanları, bu hızlı değişikliklerin manyetik alanın bölgesel zayıflaması ile ilgili olduğunu söylüyor. Bu da zamanla meydana gelen bu değişikliklerin kuzey ve güney coğrafi kutuplardan uzun kaymalar yaşadığını işaret ediyor.

Araştırmada bunun en net kanıtı da 39 bin yıl önce jeomanyetik alan istikametindeki yıllık 2,5 derecelik keskin değişim. Bu değişim, bölgesel olarak zayıf alan direnciyle alakalıydı.

Benzer olaylar, alanın bilgisayar simülasyonunda da görüldü. Araştırmacıların detaylı analizleri, en hızlı istikametsel değişimin sıvı çekirdeğin ters akış yamalarının hareketiyle ilintili olduğunu gösteriyor.

Bu yamalar, düşük irtifalarda daha yaygın ve gelecekte istikametlerdeki hızlı değişim çalışmaları için bu bölgelere odaklanılması gerekiyor.

School of Earth and Environment’tan Dr. Chris Davies, 400 yıl öncesinin manyetik alanına dair eksik bilgiler olduğunu söylüyor. Bu hızlı değişimlerin sıvı çekirdeğin ekstrem davranışlarından bazılarını temsil ettiğini söyleyen Dr. Davies, bunların Dünya’nın derin iç katmanı hakkında önemli bilgiler verebileceğini söylüyor..

Kaynak-Webtekno

Bu post DÜNYANIN MANYETİK ALANI 10 KAT HIZLI DEĞİŞİYOR!.. Aşağıdaki Sitede Yayınlanmıştır. Kuzey Ege Haber. Yazının Kaynağı Bu Sitedir.