Bu dilekçe işçilerin mevcut durumunu gözler önüne sermektedir. Mihal vermiş olduğu dilekçede şirketin nizamnameye aykırı davrandığını, yer üstünde çalışan işçinin yüz kuruş yevmiye aldığını buna karşılık yer altında temiz havadan yoksun işçiye yetmiş kuruş yevmiye verildiğini, doktor ve eczane için muavenet sandığı adına işçilerin maaşından yüzde iki oranında para kesildiğini, iş sırasında yaralananlara tazminat ödenmediğini, çok düşük bir miktar verildiğini, bir mağaza açılarak işçilerin buradan zorla yüksek fiyata alışveriş ettirildiğini, maden mühendislerinin işçilerin durumunu kontrol etmediklerini anlatmıştır.
 

Dahiliye Nezareti, dilekçeyi dikkate almıştır. Ve gerekli araştırmaları yapmıştır. Buna göre Soma’da işçilerin 110-120 kuruş arasında, Susurluk’ta yer üstünde çalışan çocuk işçilerin 40-60 kuruş arasında, yine aynı madende yer altında çalışan matkapçının 100-150 kuruş arasında yevmiye aldığı görülmüştür. Müfettişler düşük ücretin asayişsizliğe sebep olabileceğinden ücretlerinin yükseltilmesi önermişlerdir.

Dışarıdan işçi alımı konusunda, öncelikli olarak o bölge ahalisinin istihdam edilmesi gerektiğini açıklamışlardır. Şirketin, işçilerden para kesmesi uygun bulunmamıştır. Şirket mağazasından yüksek fiyata zorla alışveriş yaptırıldığı gerçek ise,  mağazanın kaymakamlık tarafından kapatılacağı belirtilmiştir.

Şirket, muavenet sandığına kesilen para konusunda Dâhiliye Nezareti’nin ayrıntılı bilgi istemesi üzerine muavenet sandığının yedi yıllık bilançosunu gösteren bir tablo hazırlamıştır. Bu tabloya göre muavenet sandığı için işçilerden yedi yılda (1912- 1918) toplam 1.495.932 lira kesilmiştir.

Buna karşılık işçilere 7.789.215 liralık yardımda bulunulmuştur.  Rakamlar şirketin işçilere gerekli yardımları yaptığını söylemektedir. Fakat işçilerin şikâyetleri aynı yönde değildir. Rakamların şirket tarafından verildiği ve kıyaslama yapabilecek başka bir verinin bulunmadığı göz önüne alınırsa şirketin müdafaasına kuşku ile yaklaşılmıştır.  

Söz konusu mağaza hakkında da şirket yetkilileri işçilerin istedikleri yerden alışveriş yapabildiklerini, herhangi bir zorlamanın olmadığını belirtmiştir. Tabloya atıfta bulunarak, işçilere piyasa değerinin altında fiyatla ürün sattıkları hatırlatılmıştır. Mihail’in vermiş olduğu dilekçe işçilerin konumunun 1909’dakinden pek farklı olmadığını göstermektedir.

İşçiler düşük ücretle çalıştırılmakta, tazminatları ödenmemektedir. Maden bölgesi dışından işçi alımına gidilmiştir. Öte yandan muavenet sandığı ve işçiler için bir mağaza kurulması olumlu sayılabilecek gelişmelerdendir. Ancak Mihal’in belirttiğine göre bunlar usulüne göre işletilememiştir.

Mihal’in dilekçesi ile 1909 yılında verilen dilekçe kıyaslandığında önemli bir hususiyet ortaya çıkmaktadır: Mihal işçilerin kurduğu teşkilatın başkanıdır ve bu sıfatla hareket etmektedir. 1909 yılında ise böyle bir teşkilat bulunmamaktadır.

1909 tarihli dilekçede işçiler kendilerini “mazlum ve bîçâre” olarak değerlendirmişler, şirketin kendilerine “reva” gördükleri muameleyi anlatmışlar ve devletin himayesine sığınmışlardır. Bu tarihte devlet tartışmasız otoritedir. Mihal’in dilekçesinde ise işçi haksızlığa uğramıştır, ancak aciz değildir.

Devlet otoritesi kabul edilmekle birlikte, işçinin “kuvvet-i bedeniyyesi” ve “sa’y-i sabıranesi” vardır. Devlet işçiyi “kapitalist sınıfına karşı” korumak zorundadır. Bu dilekçede işçi hakkını ararken daha yüksek sesle bağırmıştır. Öte yandan Mihal’in dilekçeyi hazırlarken seçtiği kelimeler onun bazı fikir akımlardan etkilendiğini göstermektedir.

Genel bir değerlendirme olarak; Osmanlı Devleti’nde madencilik alanındaki düzenlemeler yetersizdir. 1869’da hazırlanan Maadin Nizamnamesi ile bu alandaki hukuki boşluk doldurulmuştur. Bu tarihten kısa bir süre sonra batılı sermayedarlar Anadolu ve Rumeli’de madencilik sektörüne yatırım yapmıştırlar.

Fransızlar tarafından 1892’de kurulan Balya-Karaaydın Maden Şirketi Balya’daki simli-kurşun, kömür ve manganez madenlerinin işletme hakkını elde etmiştir. Fransızlar mevcut kanunlar gereğince madende önce bölge ahalisini çalıştırmıştır. Kanunda yapılan değişiklik üzerine şirkette Anadolu’nun diğer şehirlerinden gelenler işçiler de çalışmaya başlamıştır.

1869 Nizamnamesi işçilerin haklarını koruma altına almıştır. Nizamnamenin işçilere yönelik maddeleri işçi haklarını korumakla beraber uygulamada işçilerin mağdur olduğu görülmüştür. Buna göre işçiler düşük ücretle çalıştırılmıştır. Mesai saatleri bazen günde on iki-on üç saate çıkarılmıştır.

Şirket kazaları önleyecek gerekli tedbirleri almamıştır. Kaza geçiren işçiler tazminat alamamış ya da çok düşük miktarda para alabilmişlerdir. Mağdur olan işçiler 1908 ve 1910 yıllarında grev düzenlemişlerdir. Fakat bu grevlerin olumlu bir getirisi olmamıştır. Yine mağduriyetlerinin giderilmesi için hükümete dilekçe vermişlerdir.

1909 yılında verilen dilekçe hükümet tarafından ciddi bir şekilde incelemeye alınmamıştır. Buna karşılık 1921’de verilen dilekçe ile mevcut yönetim şirket hakkında soruşturma başlatmıştır. İki dilekçe kıyaslandığında işçilerin hak arayışında belirli bir ilerleme kaydettiğini görülür. (Balya-Karaaydın maden yazı dizisi, sona erdi.)

Kaynaklar:  Yaşar Çağbayır, Ötüken Türkçe Sözlük, C. III, İstanbul 2001, s. 3415. Balya Karaaydın Maden 236

MUTAF, A.(2003). Salnâmelere Göre Karesi (1847-1922). Balıkesir: Zağnos Kültür ve Eğitim Vakfı Yayınları.

SU, Kamil(1939). Balıkesir Madenleri, İstanbul: Balıkesir Halkevi Yayınları

Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi

İsmail Bülbül…

Bu post Çiğdem Çimen-MADEN İŞÇİLERİNİN HAK ARAYIŞI… Aşağıdaki Sitede Yayınlanmıştır. Kuzey Ege Haber. Yazının Kaynağı Bu Sitedir.

Hükümet,  Rusların müdahalesi ile karşılaşmıştır. Bunun üzerine 1 Mayıs 1914’te buradaki Rum işçilerle Kesendire’deki Müslüman işçilerin değiştirilmesine karar verilmiştir. 

Dâhiliye Nazırı, 2 Mayıs 1914 tarihinde Balya’daki Rum işçilerin son durumu hakkında Karesi mutasarrıfından bilgi edinmiştir. Bu hadise yerel basında “Balya Meselesi” başlığı altında yer almıştır. Gazeteye göre Balya madenindeki işçiler grev düzenlemişlerdir. Merkez livadan bölgeye yirmi kadar jandarma ve bir bölük asker gönderilmiştir (Karesi Gazetesi, 21 Nisan 1330). 

Bu olay, İttihat ve Terakki yönetiminin politikası çerçevesinde gelişmiştir. Hükümetin işleri gizli tutmak istemesinden dolayı gazeteye işçi grevi şeklinde yansımıştır. 22 Şubat 1915 tarihli Karesi Gazetesi’nde çıkan bir habere göre ise, maden işçileri Donanma yararına bir mağaza açmışlardır. Mağazanın idaresinden Seyit Süleyman Çavuş sorumludur. Halil oğlu Salih Efendi katiplik vazifesini üstlenmiştir. Mehmet oğlu Ali Ağa, Halil Ağa ve Hüseyin Efendi aza seçilmiştir (Karesi Gazetesi, 22 Şubat 1915).

Savaş yıllarında Balya-Karaaydın Şirketi’nin kontrolü Almanların eline geçmiştir. Almanlar madene savaşta ele geçirdikleri esirleri getirmiştir. Bu esirlerin işçiler arasında en kötü konuma sahip olduğu bilinmektedir. Almanlar, esir işçileri boğaz tokluğuna ve sakat kalıncaya kadar çalıştırmıştır. 

Esir işçiler, şirketin sağlık alanında sunduğu olanaklardan da yararlanamamıştır.  Bu durum savaş ortamında esirler için normal karşılanabilir. Fakat savaşın sona erdiği ve esirlerin değişimi hakkında hükümetler arasında anlaşmaların imzalanmasına rağmen bu esirler Balya’da kalmışlardı. Romanyalı esirlerin savaş sonrasındaki durumunu, Türkçe bilen birkaç Romanyalı esirin verdiği dilekçeden öğrenilmiştir. 

Bu dilekçeye göre Romanyalı esirler sefil bir haldeydiler ve içlerinden bazıları Balya’da dilencilik yaparak hayatta kalmaya çalışıyordu. Bu üç olay dışında savaş yıllarında madenciler hakkında bilgi veren başka bir kayıt bulunmamaktadır. (Balya-Karaaydın maden yazı dizisi, devam edecek.)

Kaynaklar:  Yaşar Çağbayır, Ötüken Türkçe Sözlük, C. III, İstanbul 2001, s. 3415. Balya Karaaydın Maden 236

MUTAF, A.(2003). Salnâmelere Göre Karesi (1847-1922). Balıkesir: Zağnos Kültür ve Eğitim Vakfı Yayınları.

SU, Kamil(1939). Balıkesir Madenleri, İstanbul: Balıkesir Halkevi Yayınları

Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi İsmail Bülbül..

Bu post Çiğdem Çimen-1. DÜNYA SAVAŞI’NDA BALYA KARAAYDIN MADENİNDE ÇALIŞAN İŞÇİLER.. Aşağıdaki Sitede Yayınlanmıştır. Kuzey Ege Haber. Yazının Kaynağı Bu Sitedir.

1887 yılında İngiliz sermayesi Boraks Şirketi kuruldu. 1892 yılında ise Fransızlar 49.2 milyon kuruşluk sermaye ile Balya-Karaaydın Şirketi’ni kurdu.

Balya-Karaaydın Şirketi, Balya’da üç farklı madenin işletme imtiyazına sahipti. Bunlar simli kurşun, linyit kömürü ve manganezdi. Bu madenlerin içerisinde az miktarda çinko, gümüş ve kükürtlü demir bulunmaktaydı.

Balya-Karaaydın Şirketi kurulmadan önce, Balya’daki Kocagümüş ve Karaaydın mevkilerindeki simli kurşun madenlerinin işletme imtiyazı 3 Ağustos 1877’de Fransız tebaasından Ropol’deydi. Ropol 18 Mart 1879’da haklarını Almanya tebaasından Mösyö Rayzer’e, Rayzer da 18 Haziran 1879’da İngiliz tebaasından Alfred ve üç ortağına devretti.

Söz konusu bu İngiliz yatırımcılar da 6 Kasım 1882’de Lorium Uzin şirketine ve bu şirket de 6 Eylül 1892’de Balya-Karaaydın Şirketi’ne devretmiştir. Balya’da kömür madeni Mancılık mevkiinden çıkarılıyordu. Madenin işletme imtiyazı 29 Haziran 1885’te Mösyö Rayzer’e verilmiştir.

Mösyö Rayzer ise işletme imtiyazını 12 Temmuz 1888’de Dersaadet Bankası’na devretmiştir. Balya-Karaaydın Şirketi de madenin işletme imtiyazını 6 Eylül 1892’de Dersaadet Bankası’ndan almıştır.

Balya-Karaaydın Şirketi’nin Balya’da işletme hakkına sahip olduğu bir diğer madeni ise Patlak mevkiindeki manganez madenidir. Şirket madenin işletme imtiyazını 23 Temmuz 1898 tarihinde almıştır. Bu üç madende beş büyük ocak bulunuyordu. Bunlar Koca, Arı, Sarısu, Orta ve Karaca ocakları idi.

Bunların içinde en büyük olanı Arı Ocağı, belgelerde geçen ifade ile Arı Mağara idi. Arı Mağara ile Orta Mağara yer altında birleşiyordu. Balya-Karaaydın Şirketi’nin merkezi İstanbul-Galata’da merkez rıhtımında bulunan bir handı. Şirket 1906 yılında müdür, muhasebeci, mühendis, doktor, eczacı, kimyager, kâtip gibi görevlilerden oluşan 32 kişilik idari personele sahipti. 1911 yılında ise bu madende personel ve işçi olmak üzere toplam 1240 kişi çalışmaktaydı. Üretim kapasitesi yılda 6-7 bin ton civarındaydı.

Çıkarılan cevher Akçay iskelesi yoluyla Avrupa’ya ihraç ediliyordu. Cevherin yer altından çıkarılıp ihraç edilmesine kadar geçen süreç içerisinde işçiler arasında iş bölümü vardır. İşçiler, bu süreçte üzerlerine düşen görevi büyük bir dikkatle yerine getirmek zorundaydı. Aksi takdirde yapacakları en ufak hata sonucunda sakat kalabilirlerdi.

Hatta bazı hatalar işçiyi ölüme götürebilirdi. Ne yazık ki kaza raporlarında bu istenmeyen durum sıklıkla görülmektedir. Kazaların büyük bir kısmı işçilerin hareket halindeki vagonlara binmeye çalışmasından veya vagonların devrilmesinden meydana gelmiştir.

Fransızlar, madenin işletildiği dönemde bölgede yaklaşık 200 km’lik demiryolu ağı kurdu. Bu yolu Çanakkale Boğazı’na kadar uzatmışlardır. Gönen üzerinden Bandırma’ya taşınıp, oradan gemilere yüklenen madenler Akçay ve Edremit yolları kullanılarak limanlara ulaştırılmıştır. Şirket, 1. Dünya Savaşı yıllarında bir süre faaliyetini durdurdu.

1920 yılında yeniden madeni işletmeye başladı. 1923’ten sonra şirketin adı Balya Karaydın Maden Şirketi-Türk olarak değiştirildi. 1925 yılından sonra kurşun üretimi azaldı. 1927 yılında Arı Mağarası’ndaki bir asansörde yangın meydana geldi. 1930’da yaşanılan dünya ekonomik bunalımı nedeniyle kurşun fiyatları düştü. Bütün bu gelişmeler, Balya maden işletmesini olumsuz yönde etkiledi. Bunun sonucunda şirket, 1931 yılında çalışmalarını durdurdu.

İşletmede 1931 yılına kadar beş bin işçi çalışmaktaydı. Daha sonraları bu sayı beş yüzlere kadar düştü. Şirket, işçi çıkarma yoluna gitti. Şirkete destek olmak amacıyla bir kanun çıkarıldı. Madenlerde kullandığı malzemeleri gümrüksüz getirmesi sağlandı. Alınan bu tedbir şirketin durumunu düzeltmek için yeterli olamadı.

Balya Karaydın Madenleri Anonim Şirketi’nin görevinin bitmesinden sonra 10 Eylül 1931 yılında Balya Karaydın Madenlerini Kiralama ve İşletme Türk Anonim Şirketi kuruldu. İdare merkezi İstanbul ve işletme merkezi Balya olan şirket, 1933–1934 yıllarında üretimini üç katı arttırdı. Buna rağmen kurşun fiyatlarının dünya piyasasında düşmesi üzerine faaliyetine 1939 yılında son vermek zorunda kaldığı bilinmektedir.

Şirketin faaliyetinin durdurulmasında o dönem Türkiye’deki politik güçlerin de etkisi olduğu söylenilmektedir.1960 yılında bir Türk madencilik şirketi, maden arama ve 1970 yılında 10 yıl süre ile işletme ruhsatı aldı. 1979 yılında Etibank Genel Müdürlüğü Balya Kurşun-Çinko Tesis Müdürlüğü adı ile sahada madencilik faaliyetlerine başladı.

1990 yılında Etibank tarafından Çinkur A.Ş.’ye rödovanslı olarak işletilmek üzere verildi. Eczacıbaşı Esan Balya–Balıkesir bölgesinde 2009 yılında üretime geçen kurşun-çinko yeraltı işletmesiyle, metalik maden sektöründe de faaliyet göstermeye başlamıştır. (Balya-Karaaydın maden yazı dizisi, devam edecek..)

Bu post Çiğdem Çimen-BALYA KARAAYDIN MADEN ŞİRKETİ’NİN TARİHÇESİ Aşağıdaki Sitede Yayınlanmıştır. Kuzey Ege Haber. Yazının Kaynağı Bu Sitedir.